“Anh cảm thấy như thế là không công bằng, tôi biết, rằng anh sẽ bị phạt vì anh mang trong người tình cảm của một đứa con trai yêu mẹ. Anh nghĩ anh biết thế nào là công bằng và thế nào là không. Tôi hiểu. Chúng ta ai cũng nghĩ là mình biết.” Tôi, chính tôi cũng không nghi ngờ gì rằng trong bất cứ khoảnh khắc nào bất cứ ai trong chúng ta, đàn ông, đàn bà, trẻ con, có lẽ ngay cả con ngựa đáng thương đang kéo cái cối xay kia, đều biết như thế nào là công bằng: tất cả sinh linh đều bước vào thế giới mang theo trong lòng ký ức về sự công bằng. “Nhưng chúng ta sống trong một thế giới của luật lệ,” tôi nói với người tù đáng thương của tôi, “một thế giới tốt đẹp hạng nhì. Chúng ta không làm gì được cả. Chúng ta là những sinh vật bị rơi. Tất cả những gì chúng ta có thể làm là giữ luật lệ, tất cả ai ai cũng thế, giữ luật lệ mà không để cho ký ức về sự công bằng của chúng ta phai đi.”

Và nhân vật tôi của J. M. Coetzee xử anh lính tội đào ngũ.

Chánh niệm, cái chánh thứ bảy trong bát chánh đạo của Tất đạt đa, dạy chúng ta loại trừ ý nghĩ làm trung gian trong cảm thụ thế giới, ý nghĩ thường chất chứa đầy khôn ngoan, gạn lọc và định kiến.

Nếu bạn đồng nghĩa ý nghĩ và ngôn ngữ, thì chánh niệm đưa tới việc là cảm thụ thế giới chân thật thì không có lời. Không có lời, thì các nhà thơ đi chết hết hay sao?

Người Nhật, mặc dù rất giỏi nghề mài kiếm, quyết định là cứ để các nhà thơ sống. Và để không bị đem đi chém, các anh ấy làm những bài thơ như thế này:

thỉnh thoảng mây qua
để người ngắm trăng
nghỉ ngơi đôi mắt
(Basho)

Những bài hoặc đoạn thơ hay nhất, ở phương Đông và phương Tây, thường ở vùng biên giới nơi ý nghĩ bắt đầu hay không bắt đầu, chưa được sinh ra hay vừa mới chết đi. Tôi không phân biệt được đó là thơ, nhạc hay là họa.

Dù em có là ai đi nữa: Buổi tối hãy bước ra
khỏi căn phòng của em, căn phòng trong đó em biết mọi thứ:
ở nơi chốn cuối cùng trước khi xa xăm bắt đầu, căn nhà em nằm đó:
Dù em có là ai đi nữa.
Với đôi mắt của em, mệt mỏi không còn sức để thoát
khỏi những ngưỡng cửa ưu phiền,
em nhấc thật chậm rãi một thân cây đen
và dựng nó lên trước bầu trời: gầy và lẻ loi.
Và em đã dựng lại thế giới. Và thế giới lớn
và như là một lời, một lời còn tự trưởng thành trong im lặng.
Và như ước nguyện của em tự hiểu ý nghĩa của nó,
đôi mắt em dịu dàng buông thả thế giới tan…

Rainer Maria Rilke